Ortopedia dl gramorin: ci é pa chël?

L’ortopedia dl gramorin é n setur parzial dla medejina di dënz (o odontoiatria) che tol ite la diagnosa y le tratamënt dles anomalies dla posiziun di dënz o di gramorins. Imprömadedöt ne se tratera nia de coreziuns estetiches, mo de ciaré che la dentadöra sides, restes o devëntes daldöt funzionanta, fajon a na manira che les lignes di dënz dessura y dessot passenëies adöm te na manira otimala.

Chi che mina porchël che l’ortopedia dl gramorin sides n tratamënt de belëza á na vijiun limitada. Dër limitada. L’ortopedia dl gramorin á plütosc la funziun che i gramorins y i dënz funzionëies indortöra, por ch’ara vais da ciaugné te na manira otimala. Chësc vara ma sce düc i dënz é bi dërc y tla posiziun olach’ai alda, sc’ai mord bel adöm y sce l’ot di dënz é apost.

Che na te dentadöra sides ince ciamó bela, chëra é na faziun colaterala – sambëgn bëgnodüda – dl’ortopedia dl gramorin. Ara garantësc porchël na morta otimala y tl medemo momënt ince n bel sorí.

Scebëgn che vigni dotur dai dënz pó tla Talia mëte ite spanges di dënz, él impó damí da jí da n dotur spezialisé d’ortopedia dl gramorin. En confrunt ai atri, mëss chësc dotur, do avëi stlüt jö so stüde de medejina di dënz, ciamó fá trëi agn de formaziun a tëmp plëgn, olach’al se dá ma plü jö cun caji d’ortopedia dl gramorin. Y dedô nen vara d’ester tres ajorná sön les conescënzes y les descurides scientifiches plü nöies y de se fá n cheder dl livel de svilup dla tecnica.

Ci fá te caji de spostamënc?

Les gaujes de [spostamënc di dënz o di gramorins] vëgn partides sö te döes categories. Al é porchël spostamënc arpá, chi ch’an á bele dala nasciüda insö, y spostamënc che vëgn a s’al dé cun le tëmp, provocá da vic che é de dann. N te viz pó ester le ciucio, sc’al vëgn tut massa dî (ciamó do le terzo ann de vita), ciucé le poresc o ince sc’al vëgn trat le fle feter ma cun la bocia (tla gran pert di caji sozedel canch’an á alergies o infeziuns croniches al nes).

Belanfat ciüna che é la gauja, i spostamënc di dënz o dl gramorin dess gní curá, y nia ma – mo sambëgn ince – por chestiuns estetiches. Ala fin n’é i dënz massa datoch o storc, na dentadöra che stá massa ite o massa fora, ne val’ de bel, ne val’ de sann, deache chësc pó descuilibré la presciun sön i dënz singui y an pó ince ciafé desturbs ales lisöres di gramorins.

Cun le tratamënt ne vëgnel nia ma comedé i spostamënc, mo ince la faziun negativa che chisc á sön l’estetica y le funzionamënt dla dentadöra. O sc’an ó le dí atramënter: do le tratamënt n’án nia plü desturbs da morde y al é tler che döta la pert incër la bocia devënta plü bela.

Can desson pa fá la pröma vijita y can pa n tratamënt?

En general pón dí che plü adora ch’an s’intënn de n spostamënt di dënz o di gramorins, plü saurí ch’an pó mëte man adërtora cun n tratamënt otimal y an pó ester sigüsc ch’al n’é nia massa tert. Porchël ti aconsiunse ai geniturs da gní a ti lascé fá na vijita a sü mituns dai cin’ agn insö.

Cun chësta eté pón bele odëi fora i spostamënc che vëgn dant plü gonot. Pro chisc alda la [dentadöra incrusc], la [dentadöra danfora], la [dentadöra daverta] o ince i [dënz massa datoch].

En ocajiun dla pröma vijita ciara l’ortoped dl gramorin porchël do sc’al é invalgó öna de chëstes sorts de spostamënt y valutëia canch’al é le dër momënt da fá valch. Chësc depënn indô dal’eté y dal svilup dl corp, sciöche ince dala sort y dala gravité dl spostamënt y da tan debota ch’an müda i dënz.

En general pón dí che i tratamënc ortopedics dl gramorin dess gní fac tl tëmp dla puberté olache i jogn crësc le plü. Te chësc ann o dui, crësc i jogn sö da 10 cina 15 zentimetri y döta la strotöra dl corp devënta oramai chëra ch’ai ará ince da adulc. Canch’ara é tan inant á les mitans por le plü dai 11 ai 13 agn, i mituns dai 13 ai 15 agn, ince sce chisc é ma valurs indicatifs.

Val’ sort de spostamënt messess indere bele gní tratada denant, sciöche por ejëmpl la [dentadöra incrusc], o sce i dënz á ma dër pücia lerch da crësce. Por armonisé la chersciüda dl gramorin y por che i dënz póis sbroché fora, vëgnel te de te caji fat n tratamënt danfora cun stromënc che é scialdi scëmpli.

Él por val’ da ti fá n tratamënt dl gramorin ai adulc?

Sun mo sinziers: canch’an alda baian de spangia di dënz, spo pënson te vigni caje ai jogn, al mascimo ciamó ai mituns. Mo ai adulc? Chësta assoziaziun lascia dubité tröc che n tratamënt ortopedich al gramorin ti jois ince ai adulc. Y deperpo joel pa veramënter.

Porimpó él na gran desfarënzia. Dal momënt che pro i mituns y i jogn é i gramorins ciamó tl crësce, pón sfruté chësc fat por fá coreziuns sc’an s’intënn che val’ se sposta o n’é nia tl dër post. An sfrutëia porchël le momënt che döt crësc, por mudé por ejëmpl la posiziun di gramorins dessura y dessot. Chësc ne vára nia plü da fá pro porsones adultes. Ora ch’an é chersciüs fora vára ma plü da fá na coreziun cun n intervënt chirurgich. Atramënter ciarera fora sc’ara nen vá de derzé i dënz cun na spangia di dënz ortopedica. Chësc funzionëia pro i adulc avisa tan bun co pro i jogn. Mo denant co fá n te tratamënt él da ciaré ch’al ne sides nia inflamaziuns ales jonjies (gengivitis) o al „aparat“ che tëgn adöm i dënz (paradontitis). I dënz ne pó gnanca avëi caries. Sc’al vëgn constaté un o l’ater de chisc impedimënc, mësson naota jí dal dotur dai dënz de ciasa o da n dotur dai dënz spezialisé, por sistemé chisc problems denanco mëte man n tratamënt ortopedich dl gramorin.

Co vëgnel pa determiné la metoda de tratamënt?

Vigni tratamënt ortopedich dl gramorin mët man cun na diagnosa generala. Ara se trata impröma de tó sö y documenté la situaziun atuala, por podëi lauré fora n plann de tratamënt sön la basa de chësc „cheder dla situaziun“.

Mo co fejon pa da tó sö la situaziun atuala di dënz y di gramorins? Da le fá él deplü poscibilités, che se combinëia öna cun l’atra. An fej fotografies standardisades dl müs y di dënz, magari por documenté les conseguënzes dl spostamënt dl gramorin sön la simetria o le profil dl müs. Implü vëgnel ince tut jö le stamp y fat modei de ghips dl gramorin dessura y dessot, por podëi mosoré i dënz y i osc te trëi dimenjiuns. Na radiografia panoramica di dënz dá la poscibilité de ciaré do sc’al mancia un o plü dënz, sciöche i dënz é formá, la posiziun dles raisc tl gramorin, sc’al é dënz dl iudize, y sc’al é magari dënz che n’á nia lerch da crësce sö. Y ala fin vëgnel ciamó fat na radiografia dl ce da na pert, por mostré sciöche i dënz é posizioná en confrunt al gramorin.

Düc chisc documënc ne vëgn nia ma adorá por la documentaziun y plü tert por mosoré do i progresc dl tratamënt, mo ai vëgn ince tuc ca da ti splighé al paziënt – sc’al é mituns y jogn sambëgn ai geniturs – les mosöres che vëgn tutes por le tratamënt, te na manira detaiada y saurida da capí. Pro chësta conversaziun nen vára nia ma dla diagnosa y dl tratamënt ch’an mina de fá, mo al vëgn dantadöt ince metü sön mësa les alternatives. Por respogne ales domandes che resta ciamó y tó y tres vigni dübe, se tolunse sambëgn ince döt le tëmp ch’al ó ester.

La maiú pert di documënc é porater ince da ciafé te na forma digitala. Insciö él ince plü saurí da ti mëte döt a desposiziun al dotur dai dënz de ciasa o a d’atri doturs spezialisá. Y sce le paziënt ess da adoré chisc documënc por so archif personal, n’él gnanca degun problem.

Tan dî döra pa n tratamënt?

Al é rî da dí ma insciö en general tan dî che n tratamënt pó doré. Les sorts de spostamënt di dënz y di gramorins é tan desvalies co i paziënc instësc. Porimpó velel na regola dër scëmpla: plü compliché che le spostamënt é, plü dî che le tratamënt döra. Chësc pé dessigü valch che düc sá, mo al é l’unica informaziun generala da fondamënt ch’an pó dé sön la dorada dl tratamënt. Sambëgn n’é chësta nia la resposta che acontentëia i paziënc. Tl caje concret, chël ó dí do la pröma vijita, vára da sciazé tan dî che le tratamënt atif pó doré.

An baia de „tratamënt atif“, deache canch’an á rové chësc tratamënt, mëss le resultat dl tratamënt ciamó gní stabilisé. An baia spo de n tratamënt „de stabilisaziun“.

Do le tratamënt, stabil por dagnora?

N iade che an á metü apost i dënz y i gramorins che stlujô damat, vëgnel stlüt jö le tratamënt atif. Mo ó spo chël ince dí che i dënz resta insciö por dagnora? La resposta é no y la gauja á da nen fá cun les mudaziuns de döt le corp cun le passé dl tëmp. I dënz vëgn limá jö y feter dagnora sburlá n pü’ danfora, la destanza danter i dënz de ciantun vëgn mëndra.

Mo an pó evité chisc spostamënc y mantigní i dënz te süa posiziun (nöia) cun n tratamënt „de stabilisaziun“. Cun parores scëmples ó chësc dí che almanco i dënz da tai y i dënz de ciantun dl gramorin dessot vëgn stabilisá cun n fertrat („retainer“) incolé sö dala pert daite da un n dënt de ciantun al ater. Te val’ caji pón ince adoré na spangia di dënz de stabilisaziun che vá da tó fora.

Me fej la spangia di dënz me o me rovinera i dënz?

Le mëte ite na spangia di dënz é n intervënt d’ortopedia dl gramorin, che ne fej por fortüna nia tan me. Por le plü sënton ma n desturb i pröms dis do che la spangia é gnüda metüda ite o do ch’ara é gnüda regolada, canche la presciun dla spangia é majera. Dedô s’aüsa i paziënc plütosc snel ai „brackets“ y i desturbs sparësc daldöt te cuaji düc i caji.

Y ciamó na buna noela: na spangia di dënz ne rovina nia i dënz, ara ne provochëia ne caries ne inflamaziuns. La condiziun é sambëgn che i dënz vëgnes lavá regolarmënter y avisa. Insciö evitëion ch’al restes patüc söi dënz che é spo la gauja prinzipala dles caries.

Evité caries ó porchël dí (ince) por chi che á spanges di dënz fisses, ch’an mëss se lavé i dënz avisa, do i pasć prinzipai, chël ó dí trëi iadi al dé. Da sëra desson implü ciamó puzené fora bel les lercs amesa i dënz ite, cun le fi dai dënz o cun n pice busc che passa danter i dënz ite. Sciöch’ara funzionëia avisa, ti vëgnel spighé al paziënt do ch’al ti é gnü metü ite la spangia di dënz.

Aper le lavé i dënz, él ince dër important da tigní ite termins regolars de control dal ortoped dl gramorin, por ester sigüsc da evité dagns ai dënz. Vigni 4-8 edemes ne vëgnel pro chisc termins nia ma ejaminé la faziun dla spangia di dënz, mo ince ciaré do l’igiena dla bocia. Deache ince chiló velel le dit: la prevenziun é damí co la cura.

Mëss na spangia di dënz ester da odëi?

La resposta é: de regola bëgn. Tla maioranza di caji vëgn i „brackets“ incolá söla pert dant di dënz, chël ó dí dënt por dënt. Insciö é la spangia di dënz sambëgn da odëi, mo aldedaincö é i „brackets“ tan pici y da plajëi ince da n punt d’odüda estetich, ch’ai ne condizionëia nia plü co intant le ciaré fora.

Ciamó manco da odëi o cuaji daldöt nia da odëi n’é les [scines invisalign] (www.invisalign.de)

(ciara le proscimo punt), che pó ester n’alternativa impede i „brackets“ classics. Ares „pó ester“ n’alternativa, deache ares n’é nia dagnora la dërta soluziun. Sce ares pó gní tutes en conscidraziun o no, chësc é da tlarí deboriada. 

Le medemo vel por i „brackets“ che pó, sce zacai ó, gní incolá söla pert daite di dënz. Le tratamënt lingual, sciöch’al ti vëgn dit, vëgn fat chiló da nos do le sistem „inkognito“ (www.lingualtechnik.de) surantut dai Paisc Todësc, olach’al vëgn adoré „brackets“ daspavënt sotisc che vëgn corá aposta por vigni paziënt. 

Á i problems ales jonjies na faziun sön l’ortopedia dl gramorin?

I problems cun les jonjies o plütosc les inflamaziuns dles jonjies ne lascia nia pro n tratamënt ortopedich dl gramorin. Chël ó dí ch’al mëss naota gní eliminé l’inflamaziun, denanco mëte man cun l’intervënt ortopedich al gramorin.

Dentant che l’ortoped dl gramorin mëtes man cun so laur, i tochera porchël naota al dotur dai dënz de ciasa y al parodontologh. Chisc ne ti insëgna nia ma la dërta tecnica da mantigní l’igiena dla bocia ai paziënc, mo ti lava ince i dënz te na manira profescionala, ti tol demez le scich che s’á abiné sö amesaite y sön les jonjies (Kürettage) y eliminëia insciö la gauja dl’inflamaziun. Tl medemo momënt vëgn l’inflamaziun ince curada cun antibiotics.

Sce chësc tratamënt vá a bun fin, pón mëte man cun le tratamënt ortopedich dl gramorin. Tl medemo tëmp mëss n paziënt che á paradontitis mëte dër averda a süa igiena dla bocia y jí vigni dui o trëi mëisc da so dotur dai dënz de ciasa che fej düc i controi nezesciars.

Can mëssel pa gní operé?

Sce i spostamënc é dër gravi, röia le tratamënt ortopedich dl gramorin pro sü limic. Te de te caji mëssi gní comedá cun n intervënt chirurgich, olache chirurgia dl gramorin y ortopedia dl gramorin vá deboriada. Le tratamënt sará porchël n tratamënt combiné. 

En confrunt al’ortopedia dl gramorin, aspeton cina che le paziënt é chersciü fora daldöt denanco fá n tratamënt chirurgich al gramorin. La fin de chësta fasa de svilup dl corp é por vignun atramënter, ince sc’an pó dí che en ligna de mascima se röiera cun 17 agn pro les ëres y 19 agn pro i ëi.

Can mësson pa trá i dënz dl iudize?

Na dentadöra intiera á indöt 32 dënz. Demorvëia él indere che ma püces porsones á ince lerch assá por düc sü dënz sön so gramorin. La gauja depënn da nosc svilup: da cënc d’agn incá vëgn le gramorin dla porsona tres mënder, mo le numer di dënz nia, porchël á la majera pert dles porsones  aldedaincö apëna ciamó lerch assá por 28 dënz sön so gramorin: al mancia cater posć...

I dënz che „patësc“ de chësc svilup é i dënz dl iudize, deache chisc dënz é chi che sbroca scialdi fora por ultimi. Canche chisc dënz spizora él dërt che n ortoped dl gramorin ciares do avisa, che i dënz ne vëgnes nia sburlá massa adöm [dentadöra massa datoch] (link intern por „dënz massa datoch vs. dënz da loces“), o baian tler, che i dënz ne se storjes nia. „Ciaré do avisa“ ó te chësc caje dí ciaré do vigni 6-12 mëisc (fajon p.ej. na radiografia panoramica di dënz) che i dënz dl iudize pois sbroché fora zënza problems. Sc’ara n’é nia insciö, mëssi gní trac.

Ci fá sce i slefs, le gramorin o palat se deura sö?

Sfësses che se deura sö amesa i slefs, le gramorin y tl palat alda pro les malformaziuns de natöra che vëgn dant plü gonot. Ares vëgn tratades te deplü fases. Porchël desson bele fá na pröma vijita tratan le secundo o terzo ann de scolina, por ciaré sce le möt á na [dentadöra incrusc] che podess scemai gní coreta. 

La secunda fasa de tratamënt toma ite te na eté danter i diesc y i önesc agn. Ailó mëssel gní fissé cun le team de chirurgs che fej le tratamënt le momënt otimal por la „osteoplastica secundara“, sciöch’al ti vëgn dit. Chiló vëgn la sfëssa implida sö cun n os sintetich, ci che ti pormët spo ince ai dënz che é dlungia la sfëssa da sbroché fora zënza problems.

Do ch’an á mudé i dënz vëgnel fat n intervënt ortopedich al gramorin por mëte ite n’aparatöra fissa. Te chësta manira dessel gní implí fora loces eventuales y al dess gní arjunt n resultat otimal ince dal punt d’odüda estetich. Sce le tratamënt ortopedich dl gramorin n’ess nia da porté le resultat dejidré, mëssel gní fat na coreziun chirurgica canche le corp é chersciü fora daldöt.

Pro n valgügn de chisc paziënc mancel le dënt da tai lateral dessura (o ch’al é sotsvilupé). Te de te caji mëssel gní valuté sciöch’an dess traté o sostituí le dënt sotsvilupé o che mancia.

Tratamënc de sfësses ti slefs, tl gramorin y tl palat se damana porchël tröp tëmp, mo al paia la mëia, deache le resultat é por le plü n bel sorí. Implü vëgn i cosć por chisc tratamënc te Südtirol paiá zoruch dala Provinzia. I Ves aconsiun ion sön le tru da tó.